Leidseplein 1 - 3: EEN PAND VOL PRAAT
DE WETERINGSCHANS - Deze gevel aan het Leidseplein op de hoek van de Leidsestraat is een dikke honderd jaar geleden een soort voorloper van het huidige, joekels grote beeldscherm op het Rembrandtplein: één en al reclame.
Beheerder van deze muur vol reclame aan het Leidseplein is I. van Gelder Azn Publiciteit. In het Algemeen adresboek der stad Amsterdam - de voorganger van het telefoonboek - staat Van Gelder dan genoteerd op de Kazernestraat 22. Dat is een appartement zonder ruimte om al deze reclames te schilderen. Van Gelder lijkt dus eerder coördinator: hij neemt de wensen op van de klant, doet een voorstel voor de reclame en geeft daarna een letterschilder de opdracht om die op een doek uit te werken. Waarschijnlijk heeft Van Gelder wel de mannen in dienst die de reclame op de gevel bevestigen.
Maar wie en wat adverteert op deze muur van I. van Gelder?
Op de gevel
Om de ramen linksboven zitten panelen van Heslenfeld met erop de advertentie van hun te koop en te huur piano's en vleugels. De opmaak ervan laat een oude Hollandsche trend zien waar, op de eerste letter na, alles schreefloos is. Die eerste letter heeft dan weer, waar het ook maar kan, aanhangsels. Heslenfeld verhuurt ook vleugels aan grote podia voor optredens van beroemde pianisten in theaters zoals de Hollandse Schouwburg. De winkel zit aan het chique Rokin op no. 86.
De piano's en orgels van B. de Rooij zijn even verderop aan de Kerkstraat 86 te koop. Eind jaren twintig moderniseert De Rooij zijn winkel met een blitse pui inclusief beletterde lichtbakken als uithangbord. De naam staat in glas en lood in de ramen boven de etalage. Tegenwoordig is van deze winkelpui slechts een geëgaliseerde versie over.
Rechts naast de reclame van De Rooij hangt die van De Regenboog, een stoomververij en chemische wasserij uit Tilburg. Deze firma is van de heren Janssen & Bierens, het filiaal in Amsterdam zit aan de Heiligeweg 3. Het is niet zo dat daar de wasmachines staan en een dag later de schone was klaar is. Nee, men brengt de vuile was per boot helemaal naar textiel stad Tilburg, een dikke week later komt het volgens dezelfde route fris en schoon gewassen retour; het wordt netjes gevouwen thuisbezorgd.
Dat het een bedrijf met aanpak is, maakt de veel grotere versie van de reclame duidelijk op een zijmuur aan de Singel, om de hoek van het Spui. Ook deze gevel staat onder beheer van reclamebureau I. van Gelder.
Die van Kiek, rechts naast die van De Regenboog, zegt kort en bondig wat er bij hun in de winkel aan de Leidsestraat 21 te koop is: horloges. Van deze simpele mededeling staat door de jaren heen telkens een andere versie op de muur. Bijvoorbeeld op die uit 1912 staat bovenaan H. Kiek en Zoon, daaronder het adres en vervolgens klein horloges, op die uit 1913 staat Omega Watch boven het adres en onderaan de naam H. Kiek & Zn.. Heel de familie Kiek heeft dan door heel de stad winkels in horloges en chronometers.
Het dak op
Op de nok van het dak staat een eerste lichtkrant, gemaakt met gloeilampen. Per letter moeten de juiste lampen per rechthoek worden aangezet. Waarschijnlijk bestond het mechaniek uit een vergelijkbaar kaartsysteem als bij draaiorgels. Misschien liepen de woorden daarom ook al van rechts naar links?
De dakpannen liggen verstopt onder de panelen van de firma Rhenania, een verzekeringsmaatschappij tegen inbraak. Toen deze foto is gemaakt zat het kantoor van Franz Disch, eigenaar van het bedrijf, aan de Vischsteeg 3 - 7 in de buurt van de Warmoesstraat bij de Dam. Maar vanwege opschoning van de Dam is dat blok met de Vischsteeg even later gesloopt. Disch verhuist naar het vers door Berlage ontworpen kantoorpand op Damrak 74. Het adres hier op het dak aan het Leidseplein is even later aangepast.
Een reclame van Rhenania in de krant maakt duidelijk dat Disch ook een goed hart heeft. Want de diamant die een persoon is kwijtgeraakt bij de ondergang van de Titanic, vergoedt hij.
Op de lijst van het dak staat de reclame van Van der Hoop, zij zorgen voor bewaring - een mooier woord voor opslag - en verhuizing van inboedels. Nergens zijn contactgegevens geschilderd, want die staan al in dat eerder genoemde algemeen adresboek. En om die van Van der Hoop - zie hierboven - kom je niet heen.
De begane grond
Aan de puilijst van de sigarenwinkel van Jacobus Vincent Paternotte is een moderne lichtreclame van Splendo Cigarettes gemonteerd. Het bestaat uit ruimtelijke letters die stuk voor stuk met de hand uit blik zijn geslagen. Daarna is alles in dezelfde kleur gespoten, zijn er gaten geboord, fittingen gemonteerd, kabels aangelegd, gloeilampen er in gedraaid waarna deze pré-Las-Vegas-letters zijn vastgezet op de oneven puilijst. En dat allemaal met gereedschap die, in tegenstelling tot de gloeilampen, voor het gros nog niet op stroom werken.
Eronder staan geschilderde versies van reclames die in die dagen vooral op emaille borden pronken: bovenin die van wasmiddel Reckitt's zakje Blauw, eronder Zebra kachel glans en helemaal onderaan Brasso vloeibaar poets-extract. Allemaal producten van Reckitt & Sons uit Londen.
Links van de voordeur van Leidseplein 1 staat het grootse pand van Eerste Hollandsche Levensverzekering Bank afgebeeld, zoals het op de hoek van de Keizers- en de Leliegracht staat. Zo'n reclame is meestal een tegeltableau, deze lijkt geschilderd. De tekst rechts maakt duidelijk dat in de kelder Amstel Bieren te koop zijn in verschillende smaken: Münchener, Pilsener en Lager.
Bij de buren
Op no. 3 heeft Johan Gerhard Snoek, geboren in Emden in Duitsland, voor vele jaren zijn kapperszaak. Voor het publiek omschrijf hij zich als coiffeur, want dat klinkt charmant en staat veel mooier op het display bord hoog aan de gevel en beneden op het raam. Het mag duidelijk zijn, deze kale gevel staat niet onder beheer van I. van Gelder.
Het nieuwe pand
Modehuis Maison De Vries koopt in 1918 Leidseplein no. 1 en 3 op, plus het pand om de hoek aan de Leidsestraat. Men laat alles slopen en opent drie jaar later het huidige grootse winkelpand. Maar al in 1936 sluit De Vries dit filiaal alweer, niet veel later heeft KLM op de begane grond haar boekingskantoor, de etages erboven zijn omgebouwd tot kantoren.
WANDWOORDENWANDELING
VERKEN MET GIDS EDD DE WANDWOORDEN VAN DEZE WIJK
VERDEROP IN >
DE WETERINGSCHANS
CENTRUM-OOST
CENTRUM
ELDERS IN DE STAD >
Klik bij beschrijving op de link en wandel langs het beletterde verhaal.
beeld: GRRRFX
wijk: De Weteringschans, Centrum-Oost, Centrum
1 augustus 2001